برگزاری نشست علمی طرح "مطالعات منابع آب و خاک به منظور احیاء چمنزار سلطانیه در استان زنجان"

 

سومین نشست سه شنبه های علمی با هدف تبادل دانش و تجربه و انتقال نتایج طرح ها و یافته های علمی روز سه شنبه 14 بهمن 1404 در دانشگاه زنجان با حضور اساتید و معاون پژوهشی دانشگاه زنجان و نمایندگان سازمان‌های دولتی استان مانند سازمان جهاد کشاورزی، اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری، سازمان هواشناسی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی و نمایندگان سازمان های مردم نهاد استان برگزار شد.

در این نشست گزارش کامل و راهکارهای ارائه شده در طرح مطالعاتی دانشگاه زنجان که توسط دکتر حسن اوجاقلو، دکتر علی رضا واعظی و دکتر فرهاد میثاقی همکاران هیات علمی دانشکده کشاورزی دانشگاه زنجان انجام شده بود، توسط مجری طرح دکتر حسن اوجاقلو ارائه شد.

با توجه به نتایج این طرح کاربردی ایشان راهکارهای احیای چمن سلطانیه را  در سه بخش کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت ارائه دادند. مهمترین راهکارهای کوتاه مدت شامل اجرای طرح قرق و بازگشایی رودخانه های منتهی به محدوده چمنزار به منظور هدایت جریان های سیلابی پیشنهاد شد. طرح تامین، انتقال و توزیع آب از منابع آب بالادست چمنزار مهمترین راهکار میان مدت می­باشد. در این خصوص طرح خطوط انتقال و توزیع آب به همراه برآورد اجرایی و آلبوم نقشه­ها تهیه و تقدیم کارفرمای محترم گردید. علاوه بر این تعیین تکلیف چاه­های غیرمجاز و همچنین کنترل میزان برداشت آب از چاه­های مجاز به عنوان دیگر راهکار میان مدت جهت احیای چمنزار سلطانیه ارائه شد. راهکارهای بلندمدت نظیر اجرای قوانین بالادستی نظیر طرح تعادل بخشی، آبخوان داری و سایر اقدامات حفاظتی و کنترلی در حوضه­های مشرف به چمنزار سلطانیه مورد تاکید قرار گرفت.

 

خلاصه طرح مطالعات منابع آب و خاک به منظور احیاء چمنزار سلطانیه در استان زنجان:

یکی از پیامدهای منفی بحران کم آبی و به طور مشخص افت سطح آب­های زیرزمینی، خشک شدن مراتع و چمن­­زارهایی است که به صورت طبیعی رشد می­نمودند. آب مورد نیاز این چمن­زارها از منابع آب زیرسطحی و به صورت کاملا طبیعی تامین می­شد. بالا بودن سطح آب زیرزمینی در این مناطق عامل مهم در ذخیره آب زیرسطحی و تامین آب مورد نیاز مراتع و چمن­زارها محسوب می­گردد. چمنزار سلطانیه یکی از مهمترین عرصه­های طبیعی در شرق استان زنجان و در شمال شهرستان سلطانیه است. متاسفانه این چمنزار طبیعی طی دهه­های اخیر به دلایل و عوامل مختلف دچار تخریب شده است. تخریب این عرصه طبیعی به دلایل مختلف از جمله کاهش مقدار بارندگی، تغییر شکل بارندگی،  توزیع زمانی آن و از طرف دیگر مداخله انسان در منطقه است. بدیهی است نقش عوامل انسانی در تخریب این  منطقه و تشدید روند آن قابل ملاحظه بوده است. افزایش تعداد چاه­های کشاورزی در منطقه، برداشت بی رویه از منابع آب سطحی بدون در نظر گرفتن ملاحظات زیست محیطی، تغییر کاربری زمین و گسترش کشاورزی از دیم به آبی باعث تخلیه آبخوان بزرگ زیر این دشت شده و به مرور زمان، سطح آب زیرزمینی ده­ها متر افت کرده است. برای گیاهانی همچون چمن و لگوم که نیاز آبی بالایی دارد، تأمین نیاز آبی از طریق نزولات آسمانی کافی نبوده و به مرور خشکی چمنزار حادث شده است. خشک شدن این چمنزار طبیعی نیز باعث ظهور گرد و غبار در استان شده است که با توجه به سطح بزرگ آن می تواند مخاطرات زیست محیطی زیادی به ویژه برای ساکنان استان و حتی استان­های همجوار داشته باشد.

چمنزار سطانيه چند سالي است به دليل كاهش جريان­هاي آب سطحي ورودي از مناطق بالادست و همچنين افت سطح آب زيرزميني در منطقه با تنش شديد كم آبي مواجه بوده، به طوري كه شاهد خشك شدن چمن در اين سال­هاي اخير هستيم. در وضعيت كنوني انجام مطالعاتي كه بتوان در نتيجه آن برآورد كمي و در عين حال دقيق از ميزان منابع آبي بالادست چمن سلطانيه داشت، ضروري به نظر مي­رسد. همچنين امكان سنجي هدايت جريان­هاي آب سطحي به محدوده چمن سلطانيه موضوع مهم ديگري است كه در قالب مطالعات تامين آب بايد مورد مطالعه و بررسي كارشناسي قرار گيرد. 

اهداف طرح مطالعاتی در دو بخش مطالعات منابع آب و خاک در نظر گرفته شد.

مطالعات منابع آب

به روزرسانی و تدقیق مطالعات هواشناسی در محدوده چمنزار سلطانیه

انجام مطالعات هیدرولوژیکی حوزه مشرف به چمنزار به منظور برآورد جریان­های آب­ سطحی منتهی به چمنزار

انجام مطالعات برنامه ریزی آب با هدف تعیین حقابه زیست محیطی از منابع آب سطحی بالادست (سدهای بوئین، کبودگنبد، رودخانه ویر و چشمه شاه بلاغی)

انجام مطالعات تامین و انتقال آب از منابع آب سطحی بالادست

انجام مطالعات نحوه توزیع آب در محدوده چمنزار

مطالعات منابع خاک

مطالعه افق­های محدود کننده نفوذ چمنزار بصورت نیمه تفصیلی

تعیین نفوذپذیری خاک

تعیین ظرفیت نگهداری آب خاک

مطالعات میدانی، آزمایشگاهی، کتابخانه­ای به همراه بررسی­های فنی به منظور نیل به اهداف مورد نظر انجام گرفت. در نهایت گزارش مطالعات در دو جلد جداگانه تنظیم شد. جلد اول شامل کلیات طرح، نتایج مطالعات پایه هواشناسی، هیدرولوژی، برنامه ریزی منابع آب و مطالعات خاک تهیه و ارائه شد. جلد دوم متمرکز بر ارائه راهکارهای احیای چمنزار تهیه شد. راهکارها در سه بخش کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت ارائه شد. مهمترین راهکارهای کوتاه مدت شامل اجرای طرح قرق و بازگشایی رودخانه های منتهی به محدوده چمنزار به منظور هدایت جریان های سیلابی پیشنهاد شد. طرح تامین، انتقال و توزیع آب از منابع آب بالادست چمنزار مهمترین راهکار میان مدت می­باشد. در این خصوص طرح خطوط انتقال و توزیع آب به همراه برآورد اجرایی و آلبوم نقشه­ها تهیه و تقدیم کارفرمای محترم گردید. علاوه بر این تعیین تکلیف چاه­های غیرمجاز و همچنین کنترل میزان برداشت آب از چاه­های مجاز به عنوان دیگر راهکار میان مدت جهت احیای چمنزار سلطانیه ارائه شد. راهکارهای بلندمدت نظیر اجرای قوانین بالادستی نظیر طرح تعادل بخشی، آبخوان داری و سایر اقدامات حفاظتی و کنترلی در حوضه­های مشرف به چمنزار سلطانیه مورد تاکید قرار گرفت.